Mitologia Międzyrzecza, z uwagi na zróżnicowanie etniczne, nie była jednolita. Jednakże największy wpływ na jej kształt mieli Sumerowie, których pantenon bogów i sumeryjski sposób postrzegania świata oddziaływały na tym terenie przez blisko 3 tys. lat. W drugiej połowie III tysiąclecia znaczący wkład wnieśli również Akadowie.

Przewaga wierzeń sumeryjskich nie oznacza niezmienności wierzeń na terenie Mezopotamii. Daje się zauważyć wyraźna ewolucja mitologii sumeryjskiej pod wpływem adaptacji i asymilacji wierzeń ludów napływowych. Ówczesne kultury charakteryzowały się znacznym synkretyzmem religijnym, przez co możliwa była adaptacja innych bóstw do własnego panteonu Sumerów. Skutkowało to niesamowicie rozwiniętym politeizmem – w I tysiącleciu p.n.e panteon ów liczył ok.2500 bogów i bóstw. Bogowie mezopotamscy mieli ścisłę specjalizację (dziedzinę działalności, np. związani byli z siłami przyrody, odpowiadali za los i mądrość wyznawców) oraz często konkretne bóstwo opiekowało się konkretnym ośrodkiem kultu.

Szczególne znaczenie religijne w interesującym nas okresie przypada południowej części, czyli Babilonii. To na tym obszarze leżały największe ośrodki kultu – Nippur oraz Eridu, a za czasów babilońskich – Babilon. To właśnie w Babilonie, na przełomie VII i VI w. p.n.e. rozwinął się na dużą skalę kult boga Marduka (początkowo boga-patrona Babilonu), gdzie poświęcone mu były najbardziej okazałe świątynie. Z kolei odpowiednikiem Marduka na północy Mezopotamii, był bóg Aszur, którego kult był niemal narodowym kultem Asyryjczyków, z ośrodkiem w mieście o tej samej nazwie.

Kulty mezopotamskie wywodzące się z religii sumeryjskiej wywodziły genealogię swoich licznych bogów od tzw. czterech bogów stworzycieli, którzy byli protoplastami całej reszty panteonu i cieszyli się największym autorytetem, do którego odwoływali się pozostali bogowie. Bogowie stworzyciele to:

• An (w języku akadyjskim: Anu) – władca nieba, król wszystkich bogów – w zasadzie nie zajmował się sprawami ludzi;
• Nintu, znana także pod imionami Ninhursag, Ninmah, Aruru – matka-ziemia, bogoni płodności, rodzicielka;
• Enlil – syn Ana – bóg powietrza;
• Enki (w języku akadyjskim: Ea) – pan słodkich wód.

Z tej grupy bogów-stworzycieli An, Enlil i Enki stanowili tzw. wielką trójcę bogów, cieszącą się bardzo dużym autorytetem zarówno wśród bogów, jak i ludzi. Mitologia mezopotamska, z uwagi na to, że jest wytworem wielu ośrodków teologicznych, cechuje się bardzo dużym zróżnicowaniem, a nawet licznymi sprzecznościami, m.in. co do roli poszczególnych bóstw i ich związków rodzinnych oraz przebiegu wydarzeń w danej opowieści mitologicznej. Bardzo ważną rolę w mitologii Mezopotamii odgrywała bogini Inana (w języku akadyjskim znana jako Isztar) czczona jako „pani nieba”, pod różnymi imionami przez różne ludy zamieszkujące Mezopotamię.

Wraz z nadejściem dominacji perskiej w Mezopotamii, rodzime wierzenia zostały wyparte przez zoroastryzm, a następnie pojawiły się kolejne religie, takie jak manicheizm, aż ostatecznie islam.

W następnej części “Epos o Gilgameszu” – czyli sumeryjski mit o potopie. Zapraszam

Tym wpisem rozpoczynam cykl artykułów na temat wierzeń starożytnej Mezopotamii.

Mezopotamia (Międzyrzecze) to starożytna kraina na Bliskim Wschodzie leżąca w dorzeczu rzek: Tygrysu i Eufratu. Na obszarze tym w starożytności rozwijało się szereg kultur, państw i imperiów, których twórcami były różne ludy (Sumerowie, Akadowie, Asyryjczycy, Amoryci, Huryci, Kasyci, Chaldejczycy), kontynuujące jednak wspólne dziedzictwo kulturowe. Powszechnie uważa się, że właśnie na terenach Mezopotamii narodziła się pierwsza cywilizacja. Najwcześniejsze ślady bytności człowieka na tych terenach sięgają 100 tys. lat, jednak pierwszą w miarę zaawansowaną była tzw. “kultura Ubajd” (ok 5-5,5 tys. p.n.e), która charakteryzowała się zasięgiem (gdyż obejmowała niemal cały obszar Międzyrzecza), zaawansowanym poziomem budownictwa oraz rozmaczem w budownictwie osiedli/miast.

Prawdopodobnie to właśnie w tym okresie powstały takie miasta jak Eridu, Ur, Uruk, Girsu i Lagasz, które w późniejszym okresie stanowiły jedne z najważniejszych ośrodków miejskich. Według niektórych badaczy to właśnie pod koniec tego okresu na te tereny zawitały ludy, które znamy obecnie jako Sumerów oraz Akadów.

Dominował wówczas kult bogini-matki.

Po kulturze Ubajd nastąpił rozkwit tych terenów (“okres Uruk”). Wtedy to właśnie gwałtownie wzrasta poziom techniki oraz urbanizacji Mezopotamii południowej. Zaczęto stosować koło do transportu oraz wytapiać miedź. Najważniejsze jednak dla tego okresu jest wynalezienie pisma. Najstarsze tabliczki z piktogramami datowane są na 3300-3200 p.n.e. i odnaleziono je w ruinach światyni w Uruk.

Około roku 2350 p.n.e władzę przejeli Akadowie, a założycielem dynastii był Sargon Wielki. Dominacja akadyjska zakończyła się około 2110 roku p.n.e., po czym do władzy doszła ostatnia dynastia sumeryjska, która rządziła do czasu, aż w 2025 p.n.e. ostatecznie upadła pod ciosami koczowniczych plemion Hurytów, Amorytów i Elamitów.

Kolejny okres w dziejach Mezopotami charakteryzuje się chaosem spowodowanym podziałem imperium na małe zwalczające się wzajemnie państewka. Dopiero z czasem wyłoniły się nowe państwa: Asyria na północy oraz Babilonia – na południu, które ok. 600 p.n.e. połączyły się w jedno państwo – Babilonię.

Ja zajmę się szczególnie okresami dominacji sumeryjsko-akadyjskiej oraz babilońskiej, a dokładniej wierzeniami tych narodów.